Kapliczki i krzyże

Przydrożne kapliczki – milczący świadkowie wiary i losów wsi

Wtopione w pejzaż polskiej wsi, przydrożne kapliczki są jak ciche strażniczki czasu i modlitwy. Spotykamy je na rozstajach dróg, wśród pól, przy leśnych ścieżkach, w ogrodach i na skrajach osad – zawsze tam, gdzie człowiek potrzebował nadziei, znaku, punktu odniesienia.
Powstawały z potrzeby serca – jako akt dziękczynienia za ocalenie od choroby, głodu, wojny. Były prośbą o łaski, o opiekę nad domem, polem, rodziną. Kiedy nadciągały zarazy, kataklizmy czy wojenne pożogi, stawały się miejscem wspólnej modlitwy, pocieszenia, nadziei.Często upamiętniały konkretne wydarzenia – lokalne tragedie, bitwy, objawienia czy śmierć bliskich. Bywało, że były jedynym miejscem modlitwy, zwłaszcza tam, gdzie nie było kościoła. Gromadziły ludzi na nabożeństwach majowych, różańcach, procesjach. W ciszy kapliczek kryje się echo wspólnoty.

Kaplica dworska w Skomielnej Czarnej ok. 1775 r.

Kaplica dworska w Skomielnej Czarnej to jeden z najcenniejszych zabytków miejscowości, związany z historią tutejszego dworu i jego właścicieli. Jej dzieje sięgają prawdopodobnie drugiej połowy XVIII wieku, a zachowane dokumenty pozwalają odtworzyć nie tylko historię budowli, ale również życie religijne dawnej społeczności. 

Pierwotna, niewielka drewniana kapliczka powstała przy dworze w Skomielnej Czarnej prawdopodobnie po 1775 roku, najwyraźniej inspiracją była wybudowana w latach 1760-1765 nowa świątynia w Łętowni przez Barbarę Prus Licicką. Fundatorami kaplicy w Skomielnej Czarnej byli Adam Jan Łodziński herbu Radwan (1744–1813), burgrabia krakowski od 1766 roku, a od 1788 roku miecznik zatorski i oświęcimski, ożeniony w 1766 roku z Marianną Jordanówną herbu Trzy Trąby, oraz jego rodzina. Fundację potwierdzają herby Radwan i Trzy Trąby, które znajdują się na antepedium ołtarza. Była to budowla o konstrukcji słupowej, na podmurówce z kamienia, wzniesiona z drewna modrzewiowego, kryta gontem i wyposażona w niewielką wieżyczkę na sygnaturkę.

Około 1880 roku kaplicę rozbudowano z inicjatywy Tomasza Konstantego Gostkowskiego, ówczesnego właściciela dóbr skomielniańskich. Według przekazów rozbudowa miała być wotum dziękczynnym za ocalenie życia. Wydłużono nawę w kierunku dworu i wzniesiono wieżę zwieńczoną charakterystycznym cebulastym hełmem, nadając budowli formę nawiązującą do kościoła parafialnego w Łętowni.

Dokumenty z lat 1894–1898 potwierdzają prywatny charakter kaplicy. Jej właścicielami byli Konstanty i Izabella Gostkowscy, którzy utrzymywali ją na własny koszt. Mimo to świątynia służyła również lokalnej społeczności. Od kilkunastu lat przed 1898 rokiem odbywał się w niej odpust w święto Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, obchodzone wówczas 2 lipca. Z zachowanych dokumentów wynika również, że w 1917 roku Tekla Wojakiewicz zabiegała o odzyskanie starego, rodzinnego dzwonu, zabranego z kaplicy przez wojsko. Dzwon miał służyć do ostrzegania przed burzami i ulewami.

Wnętrze kaplicy zachowało charakter dawnej, drewnianej świątyni, w której prostota konstrukcji łączy się z tradycyjnym wystrojem sakralnym. Uwagę zwracają masywne, drewniane elementy architektoniczne, profilowane kolumny i bogato opracowane detale snycerskie, tworzące oprawę prezbiterium. Ciepła kolorystyka naturalnego drewna kontrastuje z ciemniejszymi, spatynowanymi elementami wyposażenia. Centralne miejsce zajmuje ołtarz z dużym obrazem przedstawiającym Nawiedzenie Najświętszej Maryi Panny. Ukazano na nim spotkanie Maryi ze św. Elżbietą, która pochyla się ku młodszej kobiecie i obejmuje ją gestem pełnym czułości. Maryja, odziana w niebieski płaszcz, delikatnie opiera dłoń na ramieniu krewnej. W tle widoczny jest pejzaż z zabudowaniami. Kompozycja podkreśla bliskość obu kobiet oraz duchowy wymiar spotkania. Obraz stanowi ważny element wystroju kaplicy i nawiązuje bezpośrednio do jej wezwania.
 
Uwagę przyciąga również przednia część ołtarza, ozdobiona malowanym herbem fundatorów. Na niebieskozielonym tle desek wyróżnia się kartusz z herbem, zwieńczony koroną i otoczony dekoracyjnymi motywami. To szczególnie interesujący detal, łączący sakralny charakter miejsca z historią jego prywatnych fundatorów i dawnych właścicieli dworu. Herb stanowi materialne świadectwo ich obecności oraz zaangażowania w powstanie i utrzymanie kaplicy. Wnętrze, mimo upływu lat i przeprowadzanych remontów, zachowuje atmosferę niewielkiej, historycznej świątyni, w której przenikają się tradycja religijna, lokalna historia i dziedzictwo dawnego dworu szlacheckiego.

Ważnym momentem w historii obiektu był rok 1949, kiedy do Skomielnej Czarnej przybyli ojcowie kapucyni. Od tego czasu, aż do wybudowania nowego kościoła, kaplica pełniła funkcję świątyni lokalnej wspólnoty parafialnej Parafia Nawiedzenia NMP w Skomielnej Czarnej. W kolejnych dziesięcioleciach przeprowadzano prace remontowe i modernizacyjne. W 1956 roku oczyszczono wnętrze z odpadającej farby. Wcześniej, w 1942 roku, ściany i strop ozdobiono malowidłami: na niebieskim stropie umieszczono gwiazdy, a na ścianach kwiaty. W 1994 roku stara lipa przewróciła się na dach kaplicy, powodując uszkodzenia, które naprawiono jeszcze w tym samym roku. Pięć lat później wymieniono drzwi i zabezpieczono zewnętrzne ściany drewniane.
6 lipca 1993 roku kaplica została wpisana do rejestru zabytków pod numerem A-655, wraz z otoczeniem i drzewostanem, co potwierdziło jej znaczenie dla dziedzictwa kulturowego regionu. Dziś kaplica dworska pozostaje cennym świadectwem historii Skomielnej Czarnej. Łączy w sobie tradycję dawnego dworu szlacheckiego, prywatną fundację religijną oraz wielopokoleniowe przywiązanie mieszkańców do miejsca modlitwy. Obecnie kaplica należy do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a parafia korzysta z niej jako użytkownik.

Tekst i fot. Bartłomiej Bart Dyrcz / KCK Tokarnia Wyświetl mniej

Kapliczka „Upadek” na roli u Wierdonka w Tokarni – 1828 r.

Przy głównej drodze prowadzącej z Tokarni do Łętowni, na dawnym gruncie należącym do rodziny Dyrczów, stoi najstarsza na terenie gminy Tokarnia, i jedna z najcenniejszych kapliczek przydrożnych. Kapliczka, powszechnie nazywana „Upadkiem” lub „Upadkiem u Wierdonka”, została wzniesiona w 1828 roku przez Mikołaja Dyrcza i jego żonę Agatę. Zachowana karta ewidencyjna zabytku określa ją jako kaplicę murowaną, wzniesioną z kamienia na zaprawie, o kubaturze około 26 m³ i powierzchni około 7 m². Pierwotnie nakryta była gontowym dachem. Fundację potwierdza napis umieszczony na frontowej ścianie kapliczki:

„Mikołaj Dyrcik Ziagatąm Żonąm swojąm Fondatorowie teyże Kaplice proszą Otroie pozdrowienia zadusze zmarłe 1828 r.”

Pisownia inskrypcji zachowana jest w dawnej formie i stanowi cenny dokument językowy oraz historyczny.

Wewnątrz kapliczki znajduje się kamienna, polichromowana rzeźba przedstawiająca Chrystusa Upadającego pod krzyżem, o wymiarach około 90 × 50 × 28 cm. Na rzeźbie widnieje oznaczenie „RP 1830”. To właśnie przedstawienie Chrystusa nadało kapliczce jej miejscową nazwę – „Upadek”. Rzeźba otaczana była przez mieszkańców szczególną czcią i przez pokolenia stanowiła cel modlitw oraz próśb.

Okoliczności powstania kapliczki zachowały się również w przekazie ustnym. W 1977 roku Józef Wrona nagrał wspomnienia Anny Dyrcz z roli Urbany, wówczas osiemdziesięcioletniej mieszkanki Tokarni, zmarłej w 1993 roku. Jej opowieść przekazywała rodzinną tradycję dotyczącą fundatora kapliczki. Według tego przekazu Mikołaj Dyrcz, żonaty z Agatą z Sidziny, był zamożnym gospodarzem posiadającym znaczny areał ziemi i dwa konie. W trudnych czasach miał wyjeżdżać daleko poza rodzinną miejscowość za granicę, przywożąc ludziom zboże. Podczas jednej z takich wypraw miał zostać napadnięty przez zbójników, którzy chcieli go zabić. Udało mu się jednak ocalić życie i powrócić do domu. W rodzinnej tradycji właśnie to wydarzenie wiązano z decyzją o ufundowaniu kapliczki.

Anna Dyrcz wspominała również, że znajdująca się w kapliczce figura Chrystusa miała zostać kupiona w Kobylanach. Przekaz ten pokazuje, jak silnie „Upadek” funkcjonował w pamięci mieszkańców jako miejsce związane z osobistym doświadczeniem fundatora, niebezpieczeństwami dawnych podróży oraz wdzięcznością za ocalenie. Z fundacją wiązał się również obowiązek opieki nad kapliczką. Według rodzinnego przekazu Mikołaj Dyrcz przeznaczył na jej utrzymanie część gruntu na roli Urbany, zobowiązując osoby gospodarujące na tym terenie do troski o kaplicę.

W pamięci mieszkańców zachowało się także niezwykłe wydarzenie związane z powodzią, która miała nastąpić już po II wojnie światowej, prawdopodobnie w latach 50. XX wieku. Wielka woda miała zniszczyć fragment drogi i zabrać tylną ścianę kapliczki, niszcząc niemal połowę budowli. Według przekazu figura Chrystusa pozostała jednak nietknięta. To wydarzenie jeszcze bardziej umocniło przekonanie o szczególnej opiece, jaką otaczany był „Upadek”. Kapliczkę odbudowano, a później poddawano kolejnym pracom. Wspomnienia wskazują, że wieżyczkę dobudowano staraniem miejscowego proboszcza, ks. Jana Macha. Prace mieli wykonać Michał Hobot i Stanisław Pachura.

Zachowane fotografie dokumentacyjne z 1959 roku pokazują kapliczkę jeszcze bez obecnej wieżyczki – jako niewielką, prostą budowlę o dwuspadowym dachu. Stanowią one szczególnie cenne świadectwo jej wyglądu w połowie XX wieku.
„Upadek” przez dziesięciolecia był nie tylko obiektem sakralnym, lecz także ważnym miejscem codziennej pobożności mieszkańców Tokarni. Do kapliczki przychodzono z prośbami dotyczącymi spraw rodzinnych, zdrowia, gospodarstwa i codziennego życia. Jak wspominała Anna Dyrcz, modlono się tutaj m. in. w intencji chorych zwierząt, a dawniej przynoszono również pierwsze masło do poświęcenia. Wewnątrz znajdował się także obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, ofiarowany przez Marię Hobot, oraz wykonany i podarowany przez Józefa Korabika świecznik. W kapliczce ustawiono również dwie ławki. Opiekę nad obiektem przez lata sprawowała rodzina Franciszka Dyrcza. W 1989 roku kapliczkę odnowiono staraniem Anieli Jamrozikowej z Dziołecku od Parchula – została wówczas otynkowana i ogrodzona. Kilka lat wcześniej, również z jej inicjatywy, doprowadzono do niej oświetlenie elektryczne.

Kapliczka jest niewielką, jednonawową budowlą murowaną na planie prostokąta, wzniesioną z kamienia. Jej prosta bryła nakryta jest stromym dachem dwuspadowym. Charakterystycznym elementem frontu są półkoliście zamknięte drzwi, wykonane z listewek, oraz niewielka wnęka przeznaczona na wizerunek świętego. Dzisiejszy wygląd obiektu wzbogaca drewniana wieżyczka sygnaturkowa, zwieńczona krzyżem. Jej obecna forma, wraz z drewnianymi elementami dachu i wieżyczki, nadaje kapliczce charakterystyczny dla górskiego krajobrazu Tokarni wygląd. Współczesna forma obiektu jest rezultatem wielu etapów jego historii: pierwotnej budowy w 1828 roku, zniszczeń i odbudowy po powodzi, późniejszego dobudowania wieżyczki, remontów XX wieku oraz przeprowadzonych w ostatnich latach prac renowacji konserwatorskiej. Obecne ogrodzenie wykonał Jerzy Jędrocha ze Skomielnej Czarnej.

„Upadek” jest czymś więcej niż tylko niewielkim obiektem sakralnym przy drodze. To jeden z najstarszych zachowanych murowanych zabytków Tokarni, związany z konkretną rodziną, miejscowym krajobrazem, dawnym układem własności ziemi i wielopokoleniową religijnością mieszkańców. Przez niemal dwa stulecia kapliczka była świadkiem zmieniającego się krajobrazu Tokarni. Przetrwała powodzie, zniszczenia, przebudowy i zmiany własnościowe. Dawne grunty rodziny Dyrczów zostały z czasem podzielone, a współczesna zabudowa otoczyła niewielką świątynię. Mimo to „Upadek” nadal pozostaje w tym samym miejscu – przy drodze, która przez pokolenia prowadziła mieszkańców Tokarni w stronę Łętowni. Data 1828 wyryta na jej fasadzie sprawia, że kapliczka jest nie tylko zabytkiem sakralnym, ale również materialnym świadectwem życia mieszkańców Tokarni w pierwszej połowie XIX wieku. Jej historia, zachowana zarówno w kamieniu, jak i w rodzinnej pamięci, łączy dokument, tradycję i żywą do dziś lokalną pobożność.

Tekst: Bartłomiej Dyrcz, Tokarnia 2026
fot. Wojtek Pęcek / KCK Tokarnia

Kapliczka słupowa na roli Zagrody Górne (1832 r.) w Skomielnej Czarnej 
Kapliczki na kliszczackim szlaku

Pośród beskidzkiej zieleni, w Skomielnej Czarnej, od blisko dwóch stuleci trwa kamienna kapliczka słupowa na roli Zagrody Górne. To miejsce cichej modlitwy i pamięci o dawnych mieszkańcach tej ziemi, którzy swoją wiarę potrafili zamknąć w prostych, ale niezwykle wymownych znakach.

Kapliczka zwieńczona jest figurą Chrystusa Nazareńskiego wykonaną z piaskowca. Chrystus przedstawiony został w koronie cierniowej, z rękami przewiązanymi sznurem, w geście pokory i cierpienia. Nad figurą umieszczono ochronny metalowy daszek zwieńczony krzyżem, który od lat chroni rzeźbę przed deszczem i śniegiem.

Na postumencie zachowała się poruszająca inskrypcja:
„FUNDATOR HOBOT ANDRZEY PROSI O POZDROWIENIE ANIELSKIE PRZECHODZĄCYCH”, a poniżej wyryto datę: RP 1832. Słowa te do dziś przypominają o dawnym zwyczaju pozdrawiania kapliczek modlitwą i krótkim zatrzymaniu się w codziennym pośpiechu.

Postument ozdobiony został reliefem oraz prostym kapitelem o ludowym charakterze, na którym wyryto znak IHS. Poniżej, w niszy, widnieje scena Ukrzyżowania. Jak podaje Monografia Powiatu Myślenickiego pod redakcją Romana Reinfussa, jest to jedna z najstarszych figur w okolicy, wykonana w 1832 roku przez Wojciecha Kumalę. Jej surowa forma i rękodzielniczy charakter stanowią piękne świadectwo dawnej sztuki ludowej regionu kliszczackiego.

Dziś kapliczka nadal wpisuje się w krajobraz Skomielnej Czarnej, między domami, ogrodami i beskidzkimi wzgórzami, pozostając milczącym świadkiem historii, modlitw i codziennego życia kolejnych pokoleń.
W 2015 roku kapliczka została poddana kompleksowej renowacji dzięki środkom Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie.

Tekst: Bartłomiej Dyrcz, fot. Wojtek Pęcek / KCK Tokarnia 2026

Kapliczka słupowa na roli Tarnów (1844 r.) w Tokarni

Przy skręcie z drogi powiatowej na trakt prowadzący na role Przymiarki i Działy, wśród zieleni starych drzew, wznosi się murowana kapliczka słupowa z 1844 roku. Ufundowana przez Jakuba i Teklę Hanusiaków oraz ich rodziców, do dziś stanowi świadectwo głębokiej wiary, wdzięczności oraz pamięci o bliskich. Na tablicy fundacyjnej, obok daty powstania, widnieje prośba o modlitwę za zmarłych fundatorów, poruszające wołanie o pamięć, które przetrwało kolejne pokolenia.

Kapliczka posiada cztery nisze o bogatej symbolice religijnej, z których każda opowiada własną duchową historię. W dolnej znajduje się postać św. Jakuba – patrona pielgrzymów i wędrowców, czuwającego nad bezpieczeństwem podróżnych. Powyżej umieszczono Archanioła Michała, ukazanego w walce ze złem, z uniesionym mieczem zwycięża szatana. Trzecią niszę zajmuje Matka Boska Bolesna, której serce przebite mieczem wyraża cierpienie, ale i nadzieję. Najwyżej, jakby w zadumie nad losem świata, siedzi Chrystus Frasobliwy, zamyślony, pełen bólu i troski o człowieka.

Oryginalne rzeźby zostały skradzione w latach 80. XX wieku. Ich miejsce zajęły nowe, wykonane przez Józefa Wronę, cenionego rzeźbiarza z Tokarni. Kapliczkę wieńczy dwuspadowy daszek oraz metalowy krzyż – symbol zwycięstwa życia nad śmiercią.
To nie tylko zabytek, lecz żywy pomnik wiary i tożsamości lokalnej społeczności. Warto się tu zatrzymać – na chwilę zadumy, modlitwy i refleksji. Zgodnie z dawnym zwyczajem obok kapliczki posadzono dwie lipy; większa z nich osiągnęła już imponujący obwód 250 cm, stanowiąc dodatkowy element tego wyjątkowego miejsca.

Fot. Wojtek Pęcek 📸tekst Bartłomiej Dyrcz ✍️ / KCK #Tokarnia

⛪Kapliczka na roli U Jątyki w Tokarni-Więcierzy (I poł. XIX w.)
Kapliczki na kliszczackim szlaku – majowa opowieść 🚶

Przy lokalnej drodze prowadzącej z Tokarni do Więciórki stoi murowana kapliczka, która od prawie dwustu lat wpisuje się w tutejszy krajobraz. Zwieńczona krzyżem i dachem z czerwonej dachówki, przyciąga uwagę zarówno mieszkańców, jak i wędrowców przemierzających okoliczne drogi. Pozostaje świadectwem dawnej pobożności oraz przywiązania mieszkańców do tradycji i wiary.

Kapliczka została wybudowana w I poł. XIX wieku, choć nazwiska fundatorów nie są dziś znane, widnieje na planie katastralnym z ok. poł. XIX w. Jeszcze do niedawna straż nad tym miejscem pełniły dwa potężne drzewa o imponujących pniach, do dziś ocalała jedna z lip, nadal nadając temu miejscu wyjątkowy, niemal sakralny charakter.
 
Dzięki fotografii z lat 50. XX wieku autorstwa Mariana Zielińskiego seniora oraz dokumentacji konserwatorskiej Mariana Korneckiego możemy dziś porównać obecny wygląd kapliczki z jej pierwotnym wizerunkiem. Pierwotnie kapliczka była pobielana, a jej front skierowany był ku rzece, przy której dawniej przebiegała główna droga. Z czasem, po przeprowadzonym remoncie, wejście odwrócono w stronę obecnej drogi, dzięki czemu stała się bardziej widoczna dla przejeżdżających i przechodniów. Zachowała jednak urok i proporcje typowe dla beskidzkich kapliczek przydrożnych.

Wewnątrz znajduje się niewielki ołtarzyk z rzeźbami św. Elżbiety i św. Józefa odmalowanymi przez miejscowego malarza Zdzisława Bednarza. Szczególne miejsce zajmuje figura przedstawiająca Upadek pod Krzyżem, wykonana przez Józefa Wronę. Dzięki pracy mieszkańców roli Jątyki i lokalnych twórców kapliczka nie tylko przetrwała próbę czasu, ale nadal pozostaje żywym elementem kultury i dziedzictwa regionu. W zwieńczeniu kapliczki w tympanonie znajduje się figura Matki Bożej z Niepokalanym Sercem.
Dziś kapliczka na roli U Jątyki jest nie tylko świadkiem historii dawnych mieszkańców Więcierzy, lecz także miejscem zadumy i symbolem zakorzenionej w beskidzkiej tradycji wiary. W majowe wieczory, gdy wokół rozbrzmiewa śpiew ptaków i szum drzew, łatwo zrozumieć, dlaczego takie miejsca od pokoleń zajmują szczególne miejsce w sercach lokalnej społeczności. Opiekę nad kapliczką sprawują mieszkańcy roli Jątyki.

Tekst: Bartłomiej Dyrcz, fot. Wojtek Pęcek, fot. arch. Marian Zieliński, Marian Kornecki / KCK Tokarnia 2026

Kapliczka na Jaworzynach w Zawadce (1869 r.)🚶‍♀️🚶

Pośród lasów i dawnych przysiółków Zawadki, w części zwanej Jaworzyny na roli Śmietany, stoi jedna z najbardziej charakterystycznych i zarazem poruszających kapliczek ziemi kliszczackiej. Wzniesiona została w 1869 roku z kamienia polnego łączonego glinianą zaprawą. Niewielka, kamienna budowla przykryta była pierwotnie gontowym dachem, dziś zastąpionym dachówką. Nad stromym dachem wznosi się niewielka wieżyczka w formie sygnaturki zwieńczona kutym krzyżem. W jej wnętrzu znajduje się dzwonek, którym przez lata oznajmiano mieszkańcom modlitwę „Anioł Pański”, wyznaczając rytm codziennego życia Jaworzyn.

Na kamiennym nadprożu wejścia zachowała się data fundacji – 1869. Kaplicę ufundowali Michał i Katarzyna Hukrzakowie. Prosta, lecz harmonijna bryła wpisuje się w krajobraz beskidzkich wzgórz i starych lip, które od pokoleń otaczają to miejsce cieniem i ciszą.
Wnętrze kapliczki zachowało dawny, ludowy charakter. Centralne miejsce zajmuje ołtarz z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem, ujęty w niebiesko-złotą nastawę o cechach ludowego baroku. Ołtarz otaczają liczne kwiaty i dewocyjne ozdoby składane przez mieszkańców. Szczególną uwagę przykuwa rzeźba Chrystusa upadającego pod krzyżem – przejmujący symbol cierpienia, zadumy i ludowej pobożności. W niszy znajdują się również trzy drewniane krzyże przypominające o dawnych fundatorach i modlitwach pokoleń mieszkańców Jaworzyn.

W kaplicy znajduje się również obraz o charakterze ludowego tryptyku, przedstawiający trzy postacie świętych szczególnie ważnych w tradycji chrześcijańskiej. W centralnej części ukazana została św. Katarzyna Aleksandryjska, patronka mądrości i niezłomnej wiary. Po lewej stronie obrazu znajduje się dynamiczne przedstawienie św. Michała Archanioła depczącego szatana i unoszącego miecz zwycięstwa. Prawa część kompozycji ukazuje świętego biskupa lub kaznodzieję w bogato zdobionych szatach liturgicznych, pogrążonego w modlitwie i zwróconego ku światłu spływającemu z nieba. Obraz utrzymany jest w stylistyce ludowego malarstwa religijnego, charakterystycznego dla beskidzkich kaplic i wiejskich świątyń. Jego obecność dopełnia wyjątkowego, modlitewnego charakteru kaplicy na Jaworzynach i świadczy o głębokiej religijności dawnych fundatorów oraz mieszkańców tego przysiółka.
Kapliczka była świadkiem dramatycznych wydarzeń II wojny światowej. Pod koniec listopada 1944 roku Jaworzyny stały się miejscem postoju kilku oddziałów partyzanckich. Dowództwo Armii Krajowej ostrzegało przed planowaną niemiecką obławą, która nastąpiła 29 listopada. Na około trzystu partyzantów ruszyły niemieckie oddziały liczące blisko trzy tysiące żołnierzy i policjantów. Niemcy nacierali od strony Trzebuni, Stróży, Pcimia, Krzczonowa, Tokarni i Więcierzy, próbując zamknąć pierścień wokół Jaworzyn. W trakcie walk poległo i zostało rannych kilku partyzantów, jednak większości udało się wycofać przez niespodziewanie powstałą lukę w okrążeniu. Po zajęciu osady Niemcy spalili wszystkie zabudowania i zamordowali jednego z mieszkańców. W tamtych tragicznych dniach kapliczka stała się schronieniem dla pogorzelców i niemym świadkiem wojennej tragedii.
Do dziś miejsce to zachowuje wyjątkowy klimat skupienia i pamięci. Kapliczką opiekuje się rodzina Mieczysława Śmietany - Śmietanówka, dbając o jej wygląd, wystrój oraz ciągłość lokalnej tradycji. Kaplica na Jaworzynach pozostaje nie tylko zabytkiem dawnej architektury ludowej, ale również symbolem wiary, przetrwania i historii zapisanej w beskidzkim krajobrazie.

Tekst i fotografie: Bartłomiej Bart Dyrcz / KCK Tokarnia 2026 

Kapliczka na roli Kotarby w Zawadce – 1874 r.

Kapliczka na roli Kotarby w Zawadce to murowana, pobielana kapliczka przydrożna, wzniesiona w 1874 roku. Jej fundatorami byli Sebastian Tajs i Regina, których nazwiska oraz intencję fundacji upamiętnia inskrypcja umieszczona na płycie u stóp kapliczki:
„Fundatorowie Sebastian Tajs
i Regina proszą o westchnienie do Boga
R. P. 1874”

Napis jest świadectwem dawnej pobożności i obyczaju fundowania przydrożnych obiektów sakralnych. Prośba o „westchnienie do Boga” oznacza wezwanie przechodniów do krótkiej modlitwy, a zarazem do zachowania pamięci o fundatorach.
Kapliczka ma formę wysokiej, prostej budowli z trzema wnękami umieszczonymi jedna nad drugą. W górnej niszy znajduje się ludowa rzeźbiarska grupa Ukrzyżowania: Chrystus na krzyżu, któremu towarzyszą Matka Boża i św. Jan Ewangelista. Poniżej umieszczono obraz przedstawiający koronację Maryi przez Boga Ojca i Syna Bożego, nad którymi unosi się Duch Święty pod postacią gołębicy. W dolnej niszy znajduje się zniszczony oleodruk przedstawiający scenę o charakterze trynitarnym, z Chrystusem i Bogiem Ojcem.
 
Zestawienie rzeźby ludowej, obrazów dewocyjnych i prostej architektury nadaje kapliczce charakterystyczny dla lokalnej religijności ludowej wyraz. Jej kolejne poziomy tworzą niewielką przestrzeń modlitwy, skupioną wokół tajemnicy męki Chrystusa, chwały Maryi i orędownictwa świętych. Kapliczka pozostaje materialnym świadectwem XIX-wiecznej pobożności mieszkańców Zawadki oraz troski fundatorów o obecność znaków wiary w krajobrazie swojej miejscowości.

Nad kapliczką wzniesiono drewniane zadaszenie, które osłania ją i wyznacza niewielką przestrzeń modlitewną. Obiekt pełni również funkcję ołtarza polowego, wykorzystywanego podczas ważnych uroczystości religijnych i świąt obchodzonych przez mieszkańców Zawadki. Dzięki temu kapliczka pozostaje nie tylko świadectwem XIX-wiecznej pobożności fundatorów, lecz także żywym miejscem wspólnotowych spotkań i kultywowania lokalnych tradycji.

Tekst: Bartłomiej Dyrcz, Tokarnia 2026Fotografie: Wojtek Pęcek / KCK Tokarnia

Kaplica św. Anny na Polanie w Więciórce – 1885

Na górskiej Polanie, należącej do Więciórki i położonej na południowych stokach Parszywki, na wysokości około 800 m n.p.m., znajduje się kaplica poświęcona św. Annie. Od pokoleń jest ona ważnym punktem na mapie religijnej tej części Beskidu Makowskiego. Jej dzieje zachowały się zarówno w materialnej formie zabytku, jak i w opowieściach przekazywanych przez miejscowych mieszkańców.

Najstarsza część kaplicy powstała w 1885 roku. Budowlę wzniesiono z kamienia, wykorzystując surowiec pozyskiwany w okolicy. Późniejsze prace nadały jej obecną postać. O kolejnych etapach budowy przypominają daty wykute w kamiennych portalach: 1885, znajdująca się przy przejściu między zakrystią a kaplicą, oraz 1905, umieszczona nad głównym wejściem. Rozmieszczenie tych inskrypcji pozwala przypuszczać, że świątynia była rozbudowywana, a nie wzniesiona od początku jako jednolita bryła.

Surowość kamiennych murów równoważą detale architektoniczne. Nad wejściem znajduje się balkon, a nad dachem wznosi się niewielka wieżyczka z dzwonem sygnaturką. W kamieniu wykuto również dekoracyjne główki uskrzydlonych amorków, które wyróżniają elewację na tle prostej, wiejskiej architektury sakralnej. Zmieniał się także sposób zabezpieczenia dachu: początkowe pokrycie gontowe zastąpił eternit, a później blacha. Kolejne remonty były wyrazem troski o zachowanie kaplicy w górskim, narażonym na zmienne warunki atmosferyczne otoczeniu.

Wnętrze kryje neobarokowy ołtarz wykonany przez Józefa Tekieliego, snycerza pochodzącego z Trzebuni. Jego praca stanowi cenny przykład miejscowego rzemiosła artystycznego, w którym umiejętności warsztatowe służyły potrzebom religijnym niewielkiej wspólnoty. W późniejszych latach kaplicę wyposażono w nowe ławy, a jej patronkę uwiecznił na obrazie Zdzisław Bednarz, miejscowy artysta. Dzięki tym zmianom wystrój świątyni łączy tradycyjne formy z pamiątkami działalności kolejnych pokoleń opiekujących się tym miejscem.

Z powstaniem kaplicy wiąże się niezwykła historia, której prawdziwości nie potwierdzają znane dokumenty, lecz która przetrwała w lokalnym przekazie. Według podania pieniądze przeznaczone na budowę pochodziły z majątku rozbójników wywodzących się z Zawoi. Mieli oni powierzyć swoje środki bankowi w Wadowicach. Po śmierci jednego z nich możliwość dysponowania pieniędzmi miała zostać ograniczona do celów społecznych. W opowieści pojawia się Wiktoria, siostra rozbójnika, która służyła na Polanie u gajowego Andrzeja Bylicy i miała przyczynić się do wykorzystania tych funduszy na wzniesienie kaplicy.

Andrzej Bylica, zaliczany do pierwszych osadników tej części Polany, wraz z synem Józefem miał podjąć inicjatywę budowy i udostępnić pod nią grunt. Materiał kamienny pozyskiwano w najbliższej okolicy, a tradycja wskazuje w tym kontekście na urwiste wzgórze zwane „Przykrą Grapą”. Podanie łączy więc początki świątyni z losami ludzi, których przeszłość miała być naznaczona występkiem, a zarazem z pragnieniem przeznaczenia zgromadzonego majątku na pożytek wspólnoty. Niezależnie od tego, ile historycznej prawdy kryje się w tej opowieści, pozostaje ona częścią dziedzictwa kulturowego Polany.

Kaplica zapisała się również w pamięci mieszkańców za sprawą wydarzeń z okresu II wojny światowej. Leśne otoczenie i oddalenie od głównych szlaków komunikacyjnych sprzyjały ukrywaniu się osób poszukiwanych przez niemieckie władze okupacyjne. W czasie okupacji niemieckiej w Więciórce działała czteroosobowa komórka Konfederacji Tatrzańskiej. Na strychu kaplicy ukrywali się wikariusze z Trzebuni, poszukiwani przez Gestapo. W drugiej połowie 1944 roku w osiedlach Polana i Tekielówka często przebywały oddziały polskiej i radzieckiej partyzantki. Wojenne losy kaplicy przypominają, że miejsca związane na co dzień z modlitwą mogły w czasie zagrożenia nabierać dodatkowego znaczenia, stawały się przestrzenią pomocy, dyskrecji i nadziei.

Do dziś kaplica służy mieszkańcom Więciórki i okolicznych przysiółków. Odprawiane są w niej niedzielne Msze Święte, a 26 lipca, w liturgiczne wspomnienie św. Anny, odbywa się odpust. Uroczystość ta podtrzymuje więź między kolejnymi pokoleniami wiernych i przypomina o trwałości tradycji religijnych w górskich społecznościach. Kaplica na Polanie jest świadectwem historii zapisanej nie tylko w datach i kamieniu, lecz także w pamięci mieszkańców. Jej architektura, snycerskie wyposażenie, opowieść o fundacji oraz wojenne wspomnienia tworzą wielowarstwową historię miejsca, które od ponad wieku pozostaje ważnym elementem krajobrazu i tożsamości Więciórki.

Uzupełnieniem sakralnego krajobrazu Polany jest drewniana kapliczka słupowa z figurą Chrystusa Frasobliwego, autorstwa Józefa Wrony. Rzeźba przedstawia Chrystusa pogrążonego w zadumie, siedzącego z głową wspartą na dłoni, w koronie cierniowej i z widocznymi śladami Męki. Osłonięta drewnianym daszkiem, umieszczona na wysokim, masywnym słupie, wpisuje się w tradycję beskidzkiej kapliczki przydrożnej, w której prostota formy łączy się z głębokim religijnym przesłaniem. Motyw Chrystusa Frasobliwego, szczególnie bliski ludowej pobożności, wyraża cierpienie, samotność i refleksję nad ludzkim losem. Kapliczka, otoczona drzewami i otwartą przestrzenią górskiej polany, stanowi nie tylko element lokalnego dziedzictwa rzeźbiarskiego, lecz także miejsce skłaniające do zatrzymania się i osobistej kontemplacji.
 
Tekst: Bartłomiej Bart Dyrcz, Tokarnia 2026Fotografie: Wojtek Pęcek / KCK Tokarnia 

Kapliczka filarowa w Krzczonowie z 1885 roku
⛪ Kapliczki na kliszczackim szlaku 🚶‍♂️🌿

Wśród zieleni i zabudowy Krzczonowa, przy drodze głównej i w otoczeniu wiejskiego krajobrazu, od ponad 140 lat stoi kamienna kapliczka filarowa ufundowana przez Jana i Katarzynę Pachurowów. Jej powstanie datowane jest na 1885 rok.

Kapliczka ma formę wysokiego, kamiennego filara, którego kolejne części zostały rozdzielone profilowanymi gzymsami. Jej architektura jest prosta, ale pełna dekoracyjnych detali charakterystycznych dla dawnej sztuki sakralnej. Całość wieńczy krzyż z figurą Chrystusa, umieszczony ponad niewielką kapliczką.

W górnej niszy znajduje się figura Matki Bożej z dłońmi złożonymi do modlitwy. Poniżej umieszczono figurę Chrystusa z otwartym sercem, natomiast na bocznych ścianach widoczne są kolejne przedstawienia świętych patronów fundatorów św. Katarzyny i św. Jana Nepomucena. Kamienna kapliczka łączy więc w sobie kilka form religijnego przedstawienia – krzyż, figury i płaskorzeźbione wizerunki, tworząc niewielkie, przydrożne miejsce modlitwy.
Szczególnie ważnym świadectwem historii jest zachowana na cokole inskrypcja:

„FUNDATOR
JAN I KATARZYNA
PACHUROWIE
PROSZĄ
O ZDROWAS MARYA
R. P. 1885”

Wyryte słowa wskazują zarówno fundatorów, jak i intencję, z jaką kapliczka została wzniesiona z prośbą o modlitwę do przechodzących obok. Jest to piękny ślad dawnej religijności mieszkańców i zwyczaju, w którym przydrożne kapliczki były nie tylko elementem krajobrazu, ale również miejscem krótkiego zatrzymania, modlitwy i zawierzenia.
Kapliczka została odrestaurowana w ramach projektu „Wspólne polsko-słowackie poszukiwanie nowego szlaku tradycji i kultury”, ze środków Unii Europejskiej za pośrednictwem Związku Euroregion „Tatry”. Projekt realizowała @Gmina Tokarnia, a partnerem była Obec Liesek.

Dziś kapliczka wciąż pozostaje częścią krajobrazu Krzczonowa. Otoczona drzewami, łąkami i domami przypomina o pokoleniach mieszkańców, którzy mijali ją w drodze przez wieś. Jest jednym z tych cichych zabytków, które nie potrzebują wielkich słów – ich historię opowiadają kamień, inskrypcja i modlitwa pozostawiona przez fundatorów 138 lat temu.

tekst i 📸@Bartłomiej Dyrcz ✍️ / KCK #Tokarnia

Kapliczka słupowa na roli Knapowej (1888 r.) w Bogdanówce 🚶

Kapliczka została wzniesiona w 1888 roku z fundacji Józefa Pindla, zamożnego gospodarza z roli Huchrowej w Bogdanówce. Posiadał on sześć wołów oraz dwanaście krów, co w realiach XIX wieku świadczyło o znacznym majątku i wysokiej pozycji społecznej. Fundacja kapliczki była wyrazem głębokiej religijności fundatora, a zarazem formą dziękczynienia i prośby o opiekę Bożą nad domostwem oraz mieszkańcami przysiółka.

Kapliczka ma formę kamiennego słupa osadzonego na masywnym cokole. Jej górną część wieńczy krzyż z płaskorzeźbą ukrzyżowanego Chrystusa, nad którym umieszczono charakterystyczne metalowe zadaszenie chroniące figurę przed działaniem warunków atmosferycznych. Monument wyróżnia się starannym opracowaniem detali rzeźbiarskich i harmonijnymi proporcjami typowymi dla przydrożnej sztuki ludowej regionu.

W trzech niszach umieszczono płaskorzeźby o bogatej symbolice religijnej. Na frontowej ścianie przedstawiono Matkę Bożą z Dzieciątkiem Jezus, motyw podkreślający opiekę Maryi nad wiernymi i rodziną fundatora. Na jednym z boków znajduje się postać anioła trzymającego wagę i miecz, co nawiązuje do wizerunku św. Michała Archanioła, symbolu sprawiedliwości, sądu i walki dobra ze złem. Na drugim boku widnieje Jezus wskazujący na serce oplecione koroną cierniową, czyli przedstawienie Najświętszego Serca Pana Jezusa, będące znakiem miłości, miłosierdzia i ofiary Chrystusa.

Kapliczka przez dziesięciolecia stanowiła ważny element krajobrazu kulturowego Bogdanówki oraz miejsce modlitwy mieszkańców. Przyozdabiana kwiatami i otaczana troską lokalnej społeczności, zachowała swój sakralny charakter do dziś. W 2017 roku obiekt przeszedł gruntowną renowację, którą wykonał S. Strzelczyk. Prace konserwatorskie pozwoliły odnowić zniszczone elementy kamienne i przywrócić kapliczce dawny wygląd, dzięki czemu nadal pozostaje cennym świadectwem lokalnej tradycji, religijności oraz ludowego rzemiosła kamieniarskiego.

Fot. Wojtek Pęcek, tekst Bartłomiej Dyrcz / KCK #Tokarnia #Kliszczacy

🏰Kapliczka na roli Żyłówki Niżne w Skomielnej Czarnej (1896 r.)
Kapliczki na kliszczackim szlaku – majowa opowieść 🚶‍♂️🚶‍♀️

Na roli Żyłówki Niżne w Skomielnej Czarnej, przy drodze prowadzącej w kierunku Makowa Podhalańskiego, znajduje się zabytkowa kapliczka słupowa z figurą św. Jana Nepomucena. Została ufundowana w 1896 roku przez Walentego Mirka, który w ten sposób wypełnił wolę zmarłego Jana Mirka. Z kapliczką związana jest lokalna tradycja przekazywana ustnie przez mieszkańców. Według niej podczas jednej z wielkich powodzi wezbrane wody podeszły pod sam próg domu Jana Mirka. W obliczu zagrożenia gospodarz modlił się do św. Jana Nepomucena, czczonego jako patron chroniący przed powodziami i niebezpieczeństwami związanymi z wodą. Woda zatrzymała się tuż przed domem i nie wyrządziła szkód. Wdzięczny za ocalenie dobytku i rodziny Jan Mirek postanowił wznieść kapliczkę ku czci swojego patrona. Nie zdążył jednak zrealizować tego zamierzenia za życia, dlatego jego wolę spełnił dopiero następca – Walenty Mirek, fundując kapliczkę w 1896 roku.

Kapliczka ma formę wysokiego, murowanego postumentu zwieńczonego figurą św. Jana Nepomucena, przedstawionego w tradycyjnym stroju kanonika. Cokół ozdobiony jest dodatkowymi figurami świętych. Od frontu znajduje się figura Najświętszego Serca Pana Jezusa, symbolizująca Bożą miłość i opiekę nad ludźmi. Na prawym boku umieszczono figurę św. Walentego, a na lewym figurę św. Józefa z Dzieciątkiem Jezus.
 
Kapliczka jest cennym przykładem przydrożnej architektury sakralnej regionu oraz ważnym elementem lokalnego krajobrazu kulturowego. Przypomina o dawnych wydarzeniach, wierzeniach i tradycjach mieszkańców Skomielnej Czarnej, stanowiąc zarazem świadectwo ich wdzięczności za otrzymane łaski i opiekę świętych patronów.

Opiekę nad kapliczką od wielu lat sprawuje rodzina Pęcek, troszcząc się o jej utrzymanie, estetyczny wygląd oraz zachowanie dla przyszłych pokoleń. Dzięki ich zaangażowaniu obiekt pozostaje ważnym miejscem lokalnej pamięci, świadectwem religijności mieszkańców oraz cennym elementem dziedzictwa kulturowego Skomielnej Czarnej. Kapliczka przypomina o wydarzeniach, które dały początek jej fundacji, oraz o wartościach wiary, wdzięczności i przywiązania do rodzinnej tradycji. 

Tekst: Bartłomiej Dyrcz, fot. Wojtek Pęcek / KCK Tokarnia 2026

Kapliczka słupowa na roli Młyny (1897 r.) w Skomielnej Czarnej

Kapliczka Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia w Skomielnej Czarnej stanowi cenny przykład XIX-wiecznej przydrożnej sztuki sakralnej, charakterystycznej dla beskidzkich wsi Małopolski. Kamienna figura, datowana na 1897 rok, została osadzona na wysokim, wielostopniowym cokole. Na szczycie smukłego postumentu znajduje się polichromowana figura Maryi ukazanej jako Niepokalanie Poczęta. Przedstawiono ją w tradycyjnym ujęciu ikonograficznym – ze złożonymi do modlitwy rękami, w długiej czerwono-błękitnej szacie i z lekko pochyloną głową. Postać stoi na kuli ziemskiej oplecionej wężem, co symbolizuje zwycięstwo nad grzechem pierworodnym. Nad figurą umieszczono dekoracyjny metalowy ochronny daszek baldachim przypominający koronę, typowy dla galicyjskich kapliczek z przełomu XIX i XX wieku.

Cokół ma formę masywnego kamiennego filara zwieńczonego profilowanym gzymsem. W jego ścianach znajdują się płaskorzeźbione nisze z przedstawieniami świętych. Na froncie widoczna jest postać Chrystusa z odsłoniętym Sercem, wykonana w płytkim reliefie i częściowo zachowująca ślady dawnej polichromii, zwłaszcza w błękitnym tle. Poniżej umieszczono scenę Upadku pod Krzyżem. Rzeźby są wyraźnie spatynowane i noszą ślady wieloletniego oddziaływania warunków atmosferycznych, co nadaje obiektowi autentyczny, historyczny charakter.

W kolejnej niszy przedstawiono św. Józefa z Dzieciątkiem oraz św. Walentego ukazanego w geście błogosławieństwa, z pastorałem w dłoni. U stóp świętego widoczna jest głowa i ramiona postaci klęczącego człowieka, co może nawiązywać do funkcji św. Walentego jako patrona osób cierpiących i potrzebujących opieki. Wiele podobnych realizacji spotykanych w Małopolsce, wyróżniających się zbliżonym stylem rzeźbiarskim, przypisuje się warsztatowi Wojciecha Samka z Bochni.
Kapliczka otoczona jest metalowym ogrodzeniem oraz szpalerem tui, co podkreśla jej funkcję miejsca modlitwy i lokalnego kultu. W tle widoczny jest tradycyjny drewniano-murowany dom o stromym dachu, harmonijnie wpisujący obiekt w krajobraz. Kapliczka stanowi ważny element lokalnego dziedzictwa religijnego i kulturowego.

Fot. Wojtek Pęcek 📸, tekst Bartłomiej Dyrcz ✍️ / KCK #Tokarnia 

Kaplica Trzeciego Upadku Pana Jezusa, rola Łazy Bogdanówka, ok. 1910 r.

Na malowniczo położonej roli Łazy w Bogdanówce, pośród beskidzkich wzgórz i leśnych pejzaży, stoi kamienna kaplica pw. Trzeciego Upadku Pana Jezusa. Jej lokalizacja nie jest przypadkowa, dawniej w tym miejscu przebiegał pieszy szlak pielgrzymkowy prowadzący do Kalwarii Zebrzydowskiej.

Wewnątrz kaplicy, na kamiennym podwyższeniu, znajduje się rzeźba Chrystusa upadającego pod ciężarem krzyża. Na cokole umieszczono inskrypcję: „Jan Kosek prosi o westchnienie” – skromną prośbę o modlitwę, która do dziś przypomina o fundatorze i religijnej intencji tego miejsca. Na krzyżu łaciński napis „VERE LANGUORES NOSTROS IPSE TULIT ET DOLORES…” To fragment proroctwa z Księgi Izajasza (Iz 53,4), odnoszącego się w tradycji chrześcijańskiej do cierpiącego Mesjasza. Po polsku oznacza: „Lecz On się obarczył naszym cierpieniem, On dźwigał nasze boleści…” Pełniejszy tekst łaciński z Wulgaty brzmi: Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit — czyli: „Lecz On się obarczył naszym cierpieniem, On dźwigał nasze boleści” (Iz 53,4). Napis ma szczególne znaczenie w kaplicy Trzeciego Upadku Pana Jezusa. Podkreśla, że Chrystus nie tylko sam cierpi pod ciężarem krzyża, lecz bierze na siebie cierpienia całej ludzkości. W połączeniu z rzeźbą upadającego Jezusa tworzy przejmujące przesłanie: Chrystus upada pod ciężarem krzyża, ale niesie także ciężar ludzkiego bólu.
Z powstaniem kaplicy wiążą się miejscowe podania. Według jednego z nich kamienną figurę wieziono z Sidziny do Kalwarii Zebrzydowskiej zaprzęgiem złożonym z trzech par wołów. Gdy zwierzęta dotarły na wzgórze w Bogdanówce, odmówiły dalszej drogi. Odczytano to jako znak, że rzeźba powinna pozostać właśnie tutaj. Początkowo figurę chroniło drewniane zadaszenie, wzniesione prawdopodobnie w drugiej połowie XIX wieku. Inny przekaz głosi, że mieszkańcy Bogdanówki otrzymali rzeźbę w zamian za prace wykonane na rzecz klasztoru w Kalwarii Zebrzydowskiej.

Około 1910 roku Jan Kosek ufundował murowaną kaplicę z kamienia, później jego synowie dobudowali wieżę, w której zawiesili dzwon sygnaturkę. Pierwotnie budowlę krył gont, harmonijnie wpisujący ją w tradycyjny krajobraz beskidzki.
Kaplica przez lata pozostawała ważnym punktem na mapie lokalnej pobożności i świadectwem religijności mieszkańców. W 1999 roku społeczny komitet podjął starania o jej odnowienie. Kolejne prace renowacyjne przeprowadzono w 2002 roku, a w ostatnich latach kapliczka została ponownie poddana konserwacji w ramach projektu „Małopolskie Kapliczki”.

Dziś, otoczona zielenią i rozległym pejzażem gór, pozostaje nie tylko miejscem modlitwy, lecz także trwałym znakiem dawnych pielgrzymich dróg, lokalnych opowieści i troski kolejnych pokoleń o dziedzictwo swoich przodków.

Nieopodal kaplicy, przy szlaku, wznosi się kamienny krzyż przydrożny z niszą, w której umieszczono figurę św. Ojca Pio. Jego obecność nabiera szczególnego znaczenia w kontekście duchowego charakteru okolicy. W pobliskiej Skomielnej Czarnej, w tej samej parafii pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, działa Dom Rekolekcyjny Świętego Ojca Pio prowadzony przez braci kapucynów. To miejsce modlitwy, skupienia i rekolekcyjnej formacji. Krzyż w Bogdanówce wpisuje się zatem w przestrzeń, w której dawna tradycja pielgrzymowania spotyka się ze współczesnymi formami duchowości, a przydrożne znaki wiary nadal towarzyszą mieszkańcom i wędrowcom.

Tekst: Bartłomiej DyrczFotografie: Wojtek Pęcek

Kapliczka na roli U Lipki (1911 r.) w Tokarni-Więcierzy
Kapliczki na kliszczackim szlaku – majowa opowieść 🚶
 
Przy lokalnej drodze Tokarnia-Więcierza znajduje się charakterystyczna, murowana kapliczka słupowa ufundowana przez Franciszka i Annę Klusków w 1911 roku. Obiekt stanowi cenny przykład ludowej sztuki sakralnej oraz świadectwo religijności i wdzięczności dawnych mieszkańców regionu.

Kapliczka została wzniesiona jako wotum dziękczynne po powodzi, która nawiedziła okolicę w 1911 roku. Żywioł wyrządził wówczas znaczne szkody, jednak dom rodziny Klusków ocalał i nie został porwany przez wodę. W podziękowaniu za ocalenie dobytku fundatorzy postawili kapliczkę jako wyraz swojej wiary i wdzięczności.

Obiekt ma formę wysokiego, murowanego słupa osadzonego na betonowym cokole. W górnej części znajduje się wnęka z figurą Matki Bożej w niebieskich szatach, przedstawionej w postawie modlitewnej. Powyżej umieszczono figurę Najświętszego Serca Pana Jezusa pod ozdobnym baldachimem zwieńczonym metalowym krzyżem. W bocznej, prawej niszy kapliczki znajduje się płaskorzeźbiona scena pasyjna przedstawiająca Ukrzyżowanego Chrystusa oraz postać świętego zakonnika, najprawdopodobniej św. Franciszka z Asyżu. Święty ubrany jest w ciemny habit przepasany charakterystycznym sznurem franciszkańskim i zwrócony ku krzyżowi w geście modlitwy oraz adoracji Męki Pańskiej. Postać Chrystusa ukazana została na drewnianym krzyżu, z wyraźnie zaznaczonymi ranami oraz cierpiącą twarzą. Kompozycja ma prosty, ludowy charakter i została wykonana w stylistyce typowej dla wiejskich kapliczek regionu. W dolnej niszy kapliczki znajduje się prawdopodobnie przedstawienie Chrystusa-Siewcy – symbolicznej postaci niosącej słowo Boże i rozsiewającej je niczym ziarno w ludzkich sercach. Worek z ziarnem oznacza naukę Chrystusa oraz Ewangelię przekazywaną ludziom, natomiast kłosy symbolizują dojrzałe owoce tej nauki: wiarę, dobre uczynki i duchowy plon życia chrześcijańskiego. Całość utrzymana jest w tradycyjnej stylistyce przydrożnych kapliczek charakterystycznych dla Beskidu Makowskiego i okolic Tokarni.

Na froncie cokołu pod sceną Upadek pod Krzyżem zachowała się inskrypcja fundacyjna z nazwiskami fundatorów:
„Fundatorzy Franciszek i Anna Kluskowie 1911 r.” Kapliczka otoczona jest zielenią i do dziś pozostaje ważnym elementem lokalnego krajobrazu kulturowego. Jest nie tylko pamiątką dramatycznych wydarzeń z początku XX wieku, ale także symbolem przywiązania mieszkańców do tradycji, wiary i rodzinnej ziemi.

Fot. Wojtek Pęcek,  tekst Bartłomiej Dyrcz / KCK #Tokarnia

Dzwonnica Tysiąclecia Polski w Tokarni, 1968 r.

Drewniana dzwonnica w Tokarni, nazywana Dzwonnicą Tysiąclecia Polski, to wieża zaprojektowana przez architekta Janusza Smólskiego powstała w latach 1968–1969. Wzniesiono ją według wzoru dzwonnicy w Spytkowicach koło Jordanowa, uznawanej za jedną z najpiękniejszych drewnianych dzwonnic w Polsce. Prace nadzorował cieśla i główny majster Józef Ryś z Jawornika, a budowlę posadowiono na kamiennej podmurówce. Jej ściany oszalowano pionowymi deskami, natomiast dach pokryto blachą miedzianą.

Dzwonnica Tysiąclecia Polski powstała w bezpośrednim sąsiedztwie zabytkowej, drewnianej kaplicy dworskiej, której początki sięgają około 1570 roku. Fundację kaplicy wiąże się z osobą Spytka Wawrzyńca Jordana z Zakliczyna oraz jego żony Anny z Sieniawskich, córki hetmana Mikołaja Sieniawskiego. Kaplica, wzniesiona w czasach, gdy Tokarnia pozostawała w rękach rodziny Jordanów, stanowi najstarszy zachowany ślad miejscowej tradycji sakralnej. Z inwentarza dóbr ziemskich z 11 maja 1643 roku wiadomo, że budowla stojąca w ogrodzie miała dwa ołtarze, przedsionek pełniący funkcję zakrystii, okna i ławki. Z biegiem stuleci niewielka kaplica była rozbudowywana i przekształcana w drewniany kościół pw. Matki Bożej Śnieżnej. W 1806 roku przeprowadzono jej przebudowę, a w 1877 roku przedłużono nawę. Kolejne prace modernizacyjne i rozbudowę wykonano w latach 1964–1969, za duszpasterskiej działalności ks. Jana Macha. W tym okresie powstała również wolnostojąca dzwonnica. Oba obiekty tworzyły przez lata wyjątkowy zespół drewnianej architektury sakralnej, łączący tradycję sięgającą XVI wieku z powojennymi inicjatywami religijnymi i upamiętniającymi. Po wybudowaniu nowego kościoła parafialnego dawną drewnianą świątynię przeniesiono do Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej w latach 2006–2007. Dzwonnica pozostała na pierwotnym miejscu, stanowiąc dziś materialne świadectwo historycznego układu dawnego zespołu kościelnego w Tokarni.
 
Dzwonnica wyróżnia się zwartą, wysoką bryłą, zwężającą się ku górze, oraz charakterystycznym, dwukondygnacyjnym zwieńczeniem z cebulastym hełmem i latarnią, zakończonym krzyżem. W górnej części umieszczono niewielkie, zamykane żaluzjami otwory dźwiękowe. Starannie opracowane okapy i zróżnicowanie poszczególnych poziomów nadają budowli wyrazisty, tradycyjny charakter. Kamienna podstawa kontrastuje z ciemną, drewnianą konstrukcją, podkreślając jej monumentalność. Dzwonnica stanowi ważny element zespołu sakralnego w Tokarni, harmonijnie wpisując się w otoczenie kościoła i zalesionych wzgórz.
W latach 1968–1969, jeszcze przed ukończeniem nowej dzwonnicy, sprawiono trzy dzwony. Ich zakup był możliwy dzięki ofiarności Anieli Mirek, parafianki przebywającej w Stanach Zjednoczonych, oraz staraniom i pomocy ówczesnego duszpasterza, ks. Jana Macha. Dzwony otrzymały wezwania i inskrypcje nawiązujące do wiary, historii Polski oraz kultu Matki Bożej Tokarskiej.

- Najświętsze Serce Jezusa – o wadze 480 kg. Umieszczona na nim inskrypcja brzmi: „SŁAW Z WIERNYM LUDEM SERCE BOŻE PEŁNE MIŁOSIERDZIA”. Po drugiej stronie znajduje się wezwanie: „WZYWAJ DO OFIARY I MODLITWY ZA UMĘCZONYCH, POLEGŁYCH, ZMARŁYCH W TYSIĄCLECIU POLSKI!”. Dzwon opatrzono datą „TOKARNIA 1968/9”.

- Matka Boża Tokarska – o wadze 220 kg. Na dzwonie umieszczono słowa: „GŁOŚ CHWAŁĘ I DOBROĆ MATKI BOŻEJ TOKARSKIEJ I ZWOŁUJ JEJ CZCICIELI”. Inskrypcja upamiętnia także fundatorkę: „DZWON DAREM SERCA ANIELI MIREK PARAFIANKI DOBRODZIEJKI Z MINNEAPOLIS USA TOKARNIA 1968/9 R.”.

- Święci i Błogosławieni Tysiąclecia Polski – o wadze 130 kg. Jego przesłanie wyraża inskrypcja: „PRZYPOMINAJ POKOLENIOM WZORY DLA NARODU ŚWIĘTYCH I BŁOGOSŁAWIONYCH PATRONÓW OJCZYZNY”. Dzwon nosi również napis: „SANKTUARIUM MARYJNE W TOKARNI 1968/9 R. STARANIEM KS. JANA MACHA”.

Dzwony stanowią nie tylko wyposażenie użytkowe, ale również świadectwo religijności i historycznej świadomości lokalnej wspólnoty. Ich inskrypcje odwołują się do pamięci o poległych i umęczonych, przywołują wzory świętych i błogosławionych oraz podkreślają szczególną rolę Matki Bożej Tokarskiej w życiu parafii.

Z biegiem lat budowla zyskała również funkcję upamiętniającą. W jej wnętrzu urządzono kaplicę z przedstawieniem pierwszej tajemnicy bolesnej Różańca – Modlitwy Chrystusa w Ogrojcu. Poświęcono ją pamięci duchowieństwa umęczonego i zmarłego w tysiącleciu Polski, ze szczególnym uwzględnieniem kapłanów i sióstr zakonnych pochodzących z Tokarni, a także dwóch sióstr spokrewnionych z ówczesnym duszpasterzem.
Wnętrze dzwonnicy kryje również historyczne wyposażenie, w tym drewniane rzeźby pochodzące ze starego kościoła w Sułkowicach, przywiezione do Tokarni przez ks. Władysława Maćkowskiego w latach pięćdziesiątych XX wieku. Zachowane elementy konstrukcji więźby dachowej, drewniane belki oraz mechanizmy zawieszenia dzwonów dokumentują tradycyjne rozwiązania ciesielskie i techniczne.

Dzwonnica, narażona na działanie warunków atmosferycznych, wymagała również późniejszych prac konserwacyjnych. W 2015 roku przeprowadzono przy niej remont, dzięki staraniom ks. Roberta Pietrzyka, który objął probostwo w Tokarni w tym samym roku. Prace nadzorował Stanisław Nawara. W bezpośrednim sąsiedztwie dzwonnicy, po obu jej stronach, ustawiono na kolumnach dwie kapliczki z rzeźbami autorstwa Józefa Wrony. W jednej z nich znajduje się figura Chrystusa Frasobliwego, widoczna po prawej stronie, która pierwotnie stała przy drodze przed dawnym drewnianym kościołem w Tokarni. Druga kapliczka mieści rzeźbę Matki Bożej. Obie figury stanowią ważny element lokalnego krajobrazu sakralnego, łącząc pamięć o dawnym otoczeniu kościoła z tradycją ludowej rzeźby religijnej. Ustawione obok dzwonnicy podkreślają modlitewny i pamiątkowy charakter tego miejsca.

Dzwonnica Tysiąclecia Polski jest zatem czymś więcej niż obiektem towarzyszącym kościołowi. Łączy funkcję użytkową, architektoniczną i memorialną. Jej bryła, trzy dzwony oraz urządzone w jej obrębie miejsca pamięci tworzą świadectwo religijności mieszkańców Tokarni, ich przywiązania do historii narodowej i lokalnej tradycji. Powstała w szczególnym okresie obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski, pozostaje materialnym zapisem inicjatywy parafian, ofiarności fundatorki Anieli Mirek i zaangażowania ks. Jana Macha.

Tekst i fot. Bartłomiej Dyrcz / KCK Tokarnia